در پی دیدار شیخ علی امین، مفتی شیعیان شهر صور لبنان با دکتر محمد سیدطنطاوی، رئیس دانشگاه الازهر مصر و درخواست وی مبنی بر پذیرش دانشجویان شیعه لبنان در این دانشگاه، شیخ الازهر با این درخواست موافقت کرد. شیخ الازهر در گفتوگو با خبرنگاران ضمن تأیید خبر فوق اظهار داشت: دانشجویان دانشگاه الازهر در این مرکز علمی با آموزههای همه مذاهب اسلامی، از جمله مذهب تشیع آشنا میشوند و الازهر همواره ار تعصب روی مذهب خاصی پرهیز میکند. وی افزود: مواد آموزشی دانشگاه الازهر، بیشتر از محتوای کتابهای اهل تسنن گرفته شده است، ولی با توجه به تدریس مذهب تشیع در این دانشگاه، دلیلی برای عدم پذیرش دانشجویان شیعه نمیباشد. شیخ الازهر از درخواست شیخ علی امین استقبال کرد و گفت: درهای دانشگاه الازهر، به روی پیروان همه مذاهب باز است.
تصمیم سیدطنطاوی، شیخ الازهر مبنی بر پذیرش طلاب شیعه در مؤسسات و دانشکدههای الازهر، از سوی وهابیها و مخالفان واکنشهای متعددی داشته است. سلفیها و مخالفان الازهر این بهانه را برای انتقاد از الازهر از دست ندادهاند و تلاش دارند این کار را نشانه ترویج مذهب شیعه در مصر جلوه دهند و نسبت به پیامدهای آن هشدار دادند!
تصمیم شیخ طنطاوی، بعد از قرن ششم هجری که صلاحالدین ایوبی تدریس عقاید شیعیان را ممنوع کرد، بیسابقه است.
فهمی هویدی، یکی از نویسندگان مطرح، میگوید: وجود دانشجویان و طلاب شیعه، در مشهورترن و بزرگترین دانشگاه اهل تسنن دنیا، امر جدیدی نیست و مستلزم ترویج عقاید آن هم نیست. وی در گفتوگو با شبکه خبری العربیه گفت: تدریس فقه جعفری اثناعشری در الازهر، پیش از این نیز در چارچوب دروس فقه مقارن وجود داشت. بنابراین تصمیم شیخ طنطاوی کاملاً هم بیسابقه نیست، اما اگر منظور این است که پذیرش دانشجویان شیعه گستردهتر شود، این امر دیگری است. او تأکید کرد: هدف از این تصمیم تبلیغ مذهب شیعه نیست، بلکه تنها یک امر کاملاً آکادمیک برای گسترش تحقیقات تطبیقی بین مذاهب مختلف اسلامی است. هویدی اظهار داشت: ایران، بزرگترین دولت شیعه منطقه علاقهمند به محکم کردن رابطه خود با الازهر به عنوان بزرگترین مرجع سنی است. هر مسئول ایرانی که از مصر دیدن میکند، مایل است با شیخ الازهر دیدار کند که این نشانه اهتمام آنها به تحکیم روابط با این مؤسسه دینی است. او راجع به تأثیر این گام الازهر بر طرح تقریب مذاهب شیعه و سنی خاطرنشان کرد: این مسئله سیاسی است و نه مذهبی، اختلافهای سیاسی است که دائماً بین شیعه و سنی مشکل ایجاد میکند. وی افزود: از لحاظ تئوریک کاملاً ممکن است که شناخت هر یک از مذاهب از یکدیگر، به نزدیک شدن آنها به هم کمک کند، اما با وجود این، بین شناخت و تقریب تفاوت وجود دارد و آنچه که باعث دوری میشود سیاست است؛ نه مذهب.
این تحولات اندکی بعد از موافقت شیخ الازهر با تحولاتی از جمله: فرستادن اساتید برای تحصیل در رشتههای فقهی در دانشگاههای ایران، و تأسیس شعبهای از الازهر درتهران و تبادل شیوههای درسی و کتاب بین دو طرف و اجازه دادن به اساتید ایرانی برای سخنرانی در الازهر انجام میشود.
سیدطنطاوی با مسئولان ایرانی که از مصر دیدن کرده بودند، ملاقاتهایی داشته است؛ از جمله علی لاریجانی و غلامعلی حداد عادل... شیخ طنطاوی معتقد است: بین شیعه و سنی اختلافی در اصول و ثابتات که دین اسلام بر آنها بنا نهاده شده است، وجود ندارد. از سوی دیگر، مخالفان این تصمیم نگرانند که اگر اساتید الازهر بخواهند برای تحصیل یا تدریس در شعبه احتمالی الازهر به ایران بیایند، به تشیع و شیعیان بگروند! البته گفتنی است اصل تأسیس شعبه الازهر درتهران هنوز تأیید نشده و معلوم نیست تا چه حد صحت دارد. شایان ذکر است فتوای معروف شیخ شلتوت در زمان آیتالله بروجردی، با پیگیریهای مجدانه ایشان در امر تقریب شیعه و سنی که در آن برای اولین بار پیروی از مذهب شیعه از سوی الازهر جایز و مانند دیگر مذاهب شمرده شد، در دهه هفتاد توسط رئیس بعدی الازهر و به خاطر اختلاف سیاسی بین ایران و انور سادات لغو شد. رئیس دانشگاه الازهر در مصر از سوی رئیس جمهور تعیین میشود. مخالفان میگویند: درست است که در حال حاضر فقه شیعه در خلال دروس تطبیقی، تدریس میشود، اما فقط برای طلاب سنی. ولی تصمیم جدید به معنای ایجاد رشته مستقل فقه شیعه برای طلاب شیعی است.
یکی دیگر از نگرانیهای مخالفان این است که اگر بنا باشد دانشجویان شیعه از ایران و عراق و کشورهای خلیج فارس به الازهر سرازیر شوند، به زودی به اساتید مبرزی از این کشورها هم احتیاج خواهیم داشت. این امر، باعث ایجاد فضای علمی شیعی و طبعاً روابط اجتماعی شیعی و دینی؛ مثل ازدواج و تأسیس حسینیهها و... خواهد شد، بخصوص که زمینه این امر در مصر توسط عراقیهای مهاجر شیعه که خواستار فرصت تحصیل فرزندانشان در الازهر هستند، به وجود آمده است.
العربیه به نقل از محمد حسن زمانی، مشاور فرهنگی سفارت ایران در قاهره مینویسد: الازهر باید دایره خود را گستردهتر کند تا همه جهان اسلام را در بر بگیرد؛ بخصوص ایران را. ما به زودی شعبهای از الازهر را در ایران ایجاد خواهیم کرد تا اساتید خود الازهر در آن به شیوه خود به تدریس کتابهایشان بپردازند. ما هم کتابها و شیوههای درسی خود و اساتیدی از ایران را برای سخنرانی به الازهر میفرستیم.
البته بعد از همه این تفاصیل، محمد الدرینی، یکی از فعالان شیعه در مصر میگوید: شک دارم که الازهر مذهب اثناعشری را تدریس کند. آنها فقط گفتهاند که دانشجوی شیعه میپذیرند. وی در گفتوگو با العربیه میگوید: اینکه شیعیان هم دروس اهل تسنن را بپذیرند، درهای جدیدی از گفتوگو را بین مذاهب باز خواهد کرد. اگر نیتهای صادقی وجود داشته باشد، بین قم و الازهر تبادلات علمی خوبی خواهد شد. این امر منجر میشود که شاهد وضعیت جدیدی باشیم. آنچنان که در دهه 50 بین رهبران اولیه نهضت تقریب شاهد بودیم. الدرینی با طرح سؤالاتی راجع به اساتید احتمالی تدریس برای مذهب شیعه میگوید: مطمئناً برای این کار باید از علمای خود مذهب استفاده شود و دانشگاه الازهر چنین کسانی را در اختیار ندارد. همچنین وی میگوید: این تصمیم الازهر، بیارتباط با تحرکات اخیر برای از سرگیری روابط بین ایران و مصر، برای پاسخگویی به نیازهای جدید امنیت ملی دو کشور که مسائل دینی بر آن سایه افکنده است نیست. وی در مورد تأسیس شعبه الازهر در تهران هم معتقد است: ایران به جد در این خصوص تلاش میکند. انتخاب برنامههای آموزشی با مشورت مصر صورت خواهد گرفت؛ بخصوص در امور اختلافی بین دو مذهب، اما بهتر است که کار از نقاط اشتراک آغاز شود. |